Ignaz Pleyel wraz z synem Camillem Pleyelem na stałe wpisali się w historię muzyki fortepianowej. Ich wytwórnia fortepianów La Maison Pleyel z sukcesem opracowywała nowatorskie rozwiązania konstrukcyjne. Mimo trudnych początków zdobyli serca wielkich muzyków. Fryderyk Chopin nie tylko osobiście propagował ich rzemiosło fortepianowe, ale również wysoce cenił kunszt pianistyczny Camille’a Pleyela.
Fortepiany ze znakiem Pleyela obecne są w na rynku muzycznym od ponad dwustu lat, choć – analizując dzieje manufaktury – widać wyraźnie przerwy w produkcji, zmiany właścicieli, a co za tym idzie, utratę ciągłości tradycji i komercjalizację. Dla tematu niniejszej pracy ma to wszak niewielkie znaczenie, gdyż interesujący nas egzemplarz wyprodukowany w 1862 roku pochodzi z okresu świetności firmy, wprawdzie już po śmierci Camille’a Pleyela, ale wciąż zarządzanej w duchu kontynuacji rodzinnych tradycji. Narodziny La Maison Pleyel datuje się na rok 1807, czyli prawie sto lat po publikacji artykułu Scipione Maffeiego, odkrywającego całkowicie nową konstrukcję Cristoforiego. Przez te sto lat fortepian przeobrażał się w instrument coraz doskonalszy, uzyskał pełną autonomię i zdobywał coraz większą popularność, a w chwili powstania manufaktury urodzony 37 lat wcześniej Beethoven miał już w swoim dorobku 23 z 32 Sonat, włącznie z Appassionatą z roku 1805. Zanim jednak przejdziemy do opisu fabryki rodziny Pleyelów, warto na krótko zatrzymać się przy dziejach fortepianu we Francji, co pozwoli osadzić interesującą nas manufakturę w szerszej perspektywie.
Francuski przemysł fortepianowy na przełomie XVIII i XIX wieku, jak już to wcześniej zostało zaznaczone, dopiero się rodził i nie mógł się równać z osiągnięciami chociażby Niemców w tym czasie. Chociaż do Francji importowano instrumenty przede wszystkim z Anglii, to jednak właśnie budowniczowie germańscy najbardziej przyczynili się do odrodzenia tradycji fortepianmistrzowskich, o czym wspomina Ernest Closson. Zaznacza on, że pierwszymi wirtuozami fortepianu w Paryżu byli dwaj Niemcy: Johann Schobert i Johann Edelmann, a sam fortepian (według Eugène’a de Bricqueville’a) pojawił się w Paryżu w 1759 roku. Do końca osiemnastego stulecia nad nowymi konstrukcjami tego instrumentu pracowali tam m.in. Érard (1777), Hildebrandt i Hoffmann (1783) oraz Duvernier (1784), a także Belg Pascal Taskin, który skonstruował swój pierwszy fortepian w 1776 roku. Instrument ten uzyskał bardzo pochlebną opinię Francuskiej Akademii Nauk (w 1788 roku), jednak Taskin nie zdołał w pełni wykorzystać potencjału swej konstrukcji, a palma pierwszeństwa przypadła trzydzieści lat młodszemu Érardowi. Sébastien Érard (w rzeczywistości Ehrhard), urodzony w Strasburgu, przybył do Francji w 1768 roku, a swoją działalność rozpoczął w roku 1780. Wśród budowniczych paryskich mających germańskie korzenie wymienić można również Kriegelsteina (pochodzącego z Alzacji podobnie jak Érard), Herza (wiedeńczyka), Freudenthalera (z okolic Heilbronnu), a także innych Niemców – Hildebranda, Kleina, Schwörra, Wölfela, Rollera, Pfeifera, Petzolda, Schwandera, de Lauterbacha, Herrburgera, de Dauendorfa, w końcu Henri Pape’a (z okolic Hanoweru) i Austriaka Ignaza Pleyela. Widać zatem, jak wielki wpływ na budownictwo fortepianów we Francji wywarli Niemcy, podobnie zresztą było w Anglii, gdzie zaciąg emigrujących z Niemiec fortepianmistrzów nazwano grupą „dwunastu apostołów”.
Fasada głównego budynku Maison Pleyel na ul. Rochechouart 22 (1855) / Édouard-Antoine Renard (1802-1857)
W ten oto germański pejzaż paryskich budowniczych wpisuje się także La Maison Pleyel – wytwórnia fortepianów założona przez Ignaza Pleyela (urodzonego 18 czerwca 1757 roku w Ruppersthalu, niedaleko Wiednia), człowieka niezwykłego, kompozytora, wydawcę i wreszcie konstruktora fortepianów. Wykształcenie muzyczne odebrał od Johanna Baptista Wanhala (czeskiego kompozytora, znanego u nas jako Jan Křtitel Vaňhal), który był jego pierwszym nauczycielem, a później od samego Josepha Haydna w Eisenstadt (dzięki wsparciu finansowemu hrabiego Ladislasa Erdödy’ego). Po podróżach do Włoch i Francji przyłączył się do kapelmistrza Katedry Najświętszej Marii Panny w Strasburgu François-Xaviera Richtera i przyjął francuskie obywatelstwo. Po śmierci Richtera (w 1789 roku) przejął jego obowiązki. Rok wcześniej poślubił Gabrielle Lefevre, z którą miał czworo dzieci: dwóch synów (Camille’a i Gabriela) oraz dwie córki (Virginie i Eugénie). Po rezygnacji z funkcji kapelmistrza opuścił Strasbourg i udał się do Londynu, gdzie otrzymał wiele propozycji koncertowych. W owym czasie londyńskie życie muzyczne animowane było głównie przez dwie rywalizujące ze sobą organizacje: The Professional Concerts Wilhelma Cramera (skrzypka, ojca wydawcy i kompozytora J.B. Cramera) oraz The Symphony Concerts Johanna Petera Salomona. Podczas gdy ta druga organizacja angażowała Haydna, pierwsza do współpracy zaprosiła Pleyela. Dawni przyjaciele, mistrz i uczeń, zostali postawieni w niezręcznej sytuacji, lecz nie wpłynęło to na ich dalsze relacje. Londyński sukces Pleyela przyniósł mu duży rozgłos oraz sowite wynagrodzenie, dzięki któremu nabył zamek Ittenwiller niedaleko Strasbourga, gdzie osiedlił się po powrocie do Francji. Jednak po roku 1795, wskutek zamieszek wywołanych przez trwającą rewolucję, Ignace (francuskie imię zastąpiło niemieckie po uzyskaniu przezeń obywatelstwa) przeniósł się do Paryża, a jego muzyka stawała się tam coraz popularniejsza. W 1797 roku otworzył własny dom wydawniczy, który przez prawie czterdzieści lat wydał przeszło cztery tysiące dzieł m.in. Haydna, Mozarta, Beethovena, Hummla, Clementiego czy Cramera. W 1802 roku postanowił stworzyć specjalną kolekcję wydawnictw w formacie kieszonkowym, nazwaną „La Bibliothèque Musicale”, która była oferowana po bardzo korzystnych cenach. Był to jeden z przejawów odważnego patrzenia w przyszłość, wizjonerstwa, którego kolejnym etapem miała stać się fabryka fortepianów. Po błyskotliwej karierze kompozytora, dyrygenta, a później wydawcy, pięćdziesięcioletni Ignace Pleyel postanowił zająć się nową dziedziną, która dotąd była mu obca. Powoli zgłębiał tajniki produkcji skomplikowanych instrumentów, korzystając z pomocy i doświadczenia swoich współpracowników – Charles’a Lemme’a i Henriego Pape’a. Początkowe lata produkcji nie były wcale łatwe, interes szedł źle, pierwsze instrumenty nie sprzedawały się wcale, czemu Ignace dawał wyraz w listach do syna Camille’a. Dzięki wsparciu m.in. Méhula, Kalkbrennera i Rossiniego manufaktura przetrwała okres organizacyjny i stopniowo poprawiała swoją sytuację. Po śmierci Méhula (w 1817 roku) fabryka musiała szybko oddać zaciągniętą wcześniej pożyczkę, co na jakiś czas wstrzymało dalszy jej rozwój. W tym czasie do firmy powrócił syn Ignace’a – Camille, który porzucił karierę muzyka, aby pomóc ojcu w prowadzeniu rodzinnego interesu.
Urodzony w 1788 roku Camille Pleyel był najstarszym synem Ignace’a i Gabrielle. Muzyki uczył go najpierw ojciec, a później m.in. czeski kompozytor i pianista Jan Ladislav Dussek. W 1813 roku (pełnomocnictwem z 25 maja) został wspólnikiem w La Maison Pleyel i całkowicie poświęcił się rodzinnemu interesowi. Współcześni mu muzycy i krytycy podkreślają przede wszystkim jego możliwości wykonawcze jako pianisty, Chopin bardzo cenił jego interpretacje dzieł Mozarta, a Charles Chaulieu w 1834 roku stwierdził na łamach periodyku „Le Pianiste”, że Camille Pleyel byłby jednym z najlepszych pianistów francuskich gdyby nie czas, jaki musi poświęcać na zajmowanie się fabryką. Swoje liczne podróże po Europie Camille poświęcał na wizytowanie innych fabryk fortepianów, w Londynie odwiedził Broadwooda oraz innych producentów, znał też dobrze osiągnięcia Érarda. W roku 1824 objął kierownictwo La Maison Pleyel, firma przeszła gruntowną reorganizację, a już trzy lata później fabryka, która nigdy nie brała udziału w żadnej wystawie, otrzymała swój pierwszy złoty medal za fortepian „równy najlepszym fortepianom angielskim”. Camille wniósł do rodzinnego interesu przede wszystkim chęć poszukiwania nowych, lepszych rozwiązań konstrukcyjnych, szczególnie zaś tych, które mogłyby odpowiadać oczekiwaniom współczesnych mu wirtuozów fortepianu, znakomicie zarządzał przedsiębiorstwem, a także, pielęgnując już istniejące, wciąż poszukiwał nowych kontaktów z ludźmi, których doświadczenie i wsparcie mogło uczynić jego wysiłki efektywniejszymi. Jednym z takich współpracowników był niewątpliwie Frédérick Kalkbrenner (bodaj najbardziej wówczas znany paryski wirtuoz fortepianu, którego Chopin nazwał później „I-szym [sic!] pianistą w Europie”), następnie Johann Baptist Cramer, Ignaz Moscheles, Daniel Gottlieb Steibelt wreszcie sam Fryderyk Chopin, który bardzo cenił fortepiany Pleyela i był ich aktywnym propagatorem.
W roku 1829 Ignace i Camille Pleyelowie wraz z Kalkbrennerem powołali do życia spółkę Ignace Pleyel et Companie, której głównym zadaniem była produkcja, sprzedaż i wynajem fortepianów, a także, jako dopełnienie tej działalności, wcześniej zapoczątkowana aktywność wydawnicza. Dwa lata później Camille poślubił Marie Moke i choć miał z nią dwoje dzieci (Henry’ego i Louise), ich małżeństwo przetrwało tylko cztery lata. W tym samym roku (1831) zmarł Ignace Pleyel, a Camille, co jest dość znamienne, nigdy nie podpisał żadnego fortepianu swoim imieniem.
Stały rozwój manufaktury przekładał się na wymierne zyski, te zaś pozwalały finansować kolejne inwestycje, z których najważniejszą był zakup ziemi przy Rue Rochechouart (w 1834 roku), gdzie później stanęły zabudowania fabryczne, salon sprzedaży z ekspozycją oraz nowa, mieszcząca 400 miejsc, La Salle Pleyel. W kolejnych latach działalności firma zdobywała nowe rynki, eksportując instrumenty m.in. do Indii, Australii i obu Ameryk. Po pierwszym złotym medalu z 1827 roku przyszły kolejne wyróżnienia: w roku 1834, 1839, 1844 i 1855. Największe modele fortepianów w ofercie manufaktury do roku 1858 (tzw. Grand Patron osiągały 245 cm długości, miały równoległy układ strun i skalę siedmiu oktaw.
Po śmierci Camille’a Pleyela (4 maja 1855 roku) kierownictwo firmy powierzono Auguste’owi Wolffowi, zarówno dobremu muzykowi, jak i budowniczemu fortepianów, który podobnie jak jego poprzednicy wprowadzał kolejne innowacje. Do jego zdobyczy należą mniej lub bardziej popularne wynalazki, np. fortepian z klawiaturą pedałową (podobną jak w organach) czy fortepian z pedałem tonalnym obsługiwanym przez jednooktawową miniaturową klawiaturę dodaną do klawiatury głównej. Eksperymentował ze wszystkimi elementami instrumentu, aby uzyskać właściwe brzmienie oraz mechanikę. Jego głównym zadaniem stało się zwiększenie niezawodności i solidności instrumentów, w tym celu porównywał różne systemy naciągu strun (równoległy i krzyżowy), siłę tegoż naciągu, a także konfrontował ze sobą oraz selekcjonował materiały, z których wykonywane były kluczowe elementy fortepianów. Wielką wagę przywiązywał także do brzmienia; uważał, że zastosowanie kutego żelaza nada dźwiękowi delikatność i elegancję, dlatego porzucił ramę drewnianą na rzecz żeliwnej oraz zwiększył liczbę skręcanych śrubami żelaznych belek w szkielecie instrumentu.
Dynamicznie rozwijająca się w tym czasie fabryka zdobyła kolejne nagrody (1861 na wystawie w Metz, rok później w Londynie) oraz rozpoczęła produkcję w nowym miejscu – Saint-Denis pod Paryżem (w roku 1867). Wzniesiono tam nowoczesny kompleks na obszarze 55 tysięcy metrów kwadratowych i była to w owym czasie największa fabryka fortepianów na świecie. Za czasów Auguste’a Wolffa wyprodukowała ok. 73 tysięcy instrumentów, a w 1865 roku zrównała się pod względem wyprodukowanych fortepianów z fabryką Érarda, która rozpoczęła produkcję 27 lat wcześniej. Dużą popularnością cieszyły się pianina Pleyela, a Wolff wprowadził do produkcji interesujący model pianina „składanego”, demontowanego na cztery części w celu ułatwienia transportu, z których każda ważyła niespełna 70 kilogramów. Auguste Wolff zmarł w wieku 66 lat w roku 1887, a podczas jego kierownictwa marka Pleyel, Wolff et Compagnie potwierdziła swoją pozycję na rynku, zdobywając wiele wyróżnień (m.in. w Paryżu w 1878 r. i Mediolanie w 1881 r.). Warto zauważyć, iż w 1869 roku wyprodukowano pierwszy fortepian Pleyela z krzyżowym układem strun, a omawiany w niniejszym artykule egzemplarz z 1862 roku (jeszcze z równoległym układem strun) również powstał w okresie, gdy fabryką zarządzał Auguste Wolff.
W ostatnich latach XIX wieku firma Pleyel miała już zatem wysoką renomę i ugruntowaną pozycję na rynku światowym – oprócz dwóch salonów sprzedaży w Paryżu (Rue Meyerbeer i Boulevard Saint-Germain) dysponowała jeszcze filiami w Brukseli, Londynie i Sydney. W laboratoriach fabryki testowano różne rodzaje drewna, metali, a także filców i lakierów, wszystko w celu unowocześniania konstrukcji fortepianów i pianin. Szczególnie ważna była kwestia pozyskiwania drewna, gdyż do produkcji instrumentów potrzebowano ponad dwudziestu odmian, zarówno tych dostępnych we Francji, jak i egzotycznych. Do produkcji płyt rezonansowych używano drewna świerkowego, natomiast konstrukcja nośna (utrzymująca płytę z naciągiem i pozostałe elementy mechanizmu) składała się z belek sosnowych, często wzmocnionych twardszymi dębowymi. Obudowa instrumentu była jedynie elementem meblarskim i nie miała wpływu na charakterystykę dźwięku, pełniła funkcje estetyczne i praktyczne (ukrywała całą komplikację mechanizmu), a do jej wykończenia używano pięknego drewna mahoniowego lub palisandrowego. Zakrzywienie obudowy uzyskiwano poprzez klejenie różnej grubości desek wykonanych z cieńszych i bardziej elastycznych gatunków drewna. Lakiery wykonywano na miejscu, były one wynikiem własnych badań firmy Pleyel, a każdy instrument pokrywano przynajmniej trzema warstwami, następnie szlifowano i odpowiednio wykańczano. Również metale selekcjonowano, kształtowano i testowano w specjalnym laboratorium stworzonym przez Wolffa, kute żelazo wykorzystywano do różnego rodzaju wzmocnień, a blachę stalową do płyt, na których zaczepiano struny. W celu zabezpieczenia przed korozją elementy metalowe polerowano i złocono lub chromowano. Drut stalowy do wykonania strun także był precyzyjnie dobierany i testowany w pracowni galwanoplastycznej, a następca Wolffa – Gustave Lyon – opatentował pod nazwą „stal Pleyela” specjalny gatunek topionego metalu o zmniejszonej zawartości węgla. Filc użyty do obijania młotków był sklejany w arkuszach, a następnie cięty oraz wyprawiany na odpowiednią twardość, która z kolei miała bezpośredni wpływ na jakość dźwięku. Do wykończenia klawiszy używano płytek z kości słoniowej, szlifowanych na odpowiednią grubość, a następnie wygładzanych, co przekładało się z kolei na komfort gry.
Sala Maison Pleyel (1855) / Édouard-Antoine Renard (1802-1857)
Na przełomie XIX i XX wieku we Francji tylko trzy fabryki produkowały własne mechanizmy fortepianów, obok Pleyela i Érarda wspomnieć trzeba jeszcze jedną firmę – Gaveau – także z uwagi na wspólne losy, jakie później połączyły ją z dwiema wcześniej wymienionymi. Założona w 1847 roku przez Josepha Gabriela Gaveau manufaktura produkowała równolegle fortepiany i klawesyny, a popularność uzyskała przede wszystkim dzięki pionowym modelom fortepianu, których w ostatnich latach XIX wieku sprzedawała ponad tysiąc sztuk rocznie. W 1907 roku kierownictwo objął syn założyciela, Etienne, który rozwinął firmę oraz zbudował wielką salę koncertową, mieszczącą 1100 miejsc – Salle Gaveau. Te trzy firmy rywalizowały ze sobą, stąd zrozumiałe jest zaangażowanie fabryki Pleyel w innowacyjność i poszukiwanie własnych, oryginalnych rozwiązań. Kierujący firmą od 1887 roku Gustave Lyon kontynuował drogę wynalazczości, tym bardziej, że był dyplomowanym inżynierem, absolwentem słynnej École des Mines w Paryżu. Ukończył ją w 1879 roku, a zaraz potem przyjął propozycję pracy w fabryce Wolffa i i poświęcił tej działalności całe swoje doświadczenie oraz pasję, tak charakterystyczną dla wszystkich, którzy dotąd kierowali fabryką Pleyel. W 1883 roku poślubił córkę swojego pracodawcy, a po śmierci teścia i przejęciu po nim sukcesji firma przeżywała okres wielkiego rozkwitu.
Wnętrze fabryki Pleyela, montażownia (ok. 1870)
W 1889 roku fabryka Pleyel wyprodukowała stutysięczny egzemplarz fortepianu, a także otrzymała kolejną nagrodę na wystawie w Paryżu. Produkcja rosła aż do wybuchu pierwszej wojny światowej, kiedy to z liczby 3630 egzemplarzy wytworzonych w roku 1913 spadła gwałtownie do 706 w 1915 roku. W tym czasie przebudowano i unowocześniono fabrykę w Saint-Denis, wyposażono ją w setki maszyn, system ogrzewania, wykorzystywano do produkcji instrumentów nowe technologie (maszyny parowe, sprężone powietrze itp.). Popularne dotąd modele (np. nr 3 bis będący w ofercie od 1870 roku) przekonstruowano i wyposażono w ramę odlaną w całości ze „stali Pleyela”. Lyon badał również prawa, jakimi rządzą się źródła dźwięku, oraz samą naturę dźwięku, a także wszelkie aspekty związane z akustyką. Był jednym z pierwszych zajmujących się akustyką architekturalną i wykonał wiele tego typu renowacji różnych wnętrz (także poza Francją). Jednym z jego najciekawszych wynalazków był fortepian podwójny, mający dwie klawiatury – po jednej na każdym końcu instrumentu, dwie mechaniki, podwójny naciąg strun, ale jedną płytę rezonansową i wspólną obudowę. René Beaupain doliczył się ok. 70 wyprodukowanych egzemplarzy tego instrumentu. Innymi wynalazkami Lyona były nowoczesne konstrukcje klawesynów (m.in. dla Wandy Landowskiej), harfy chromatyczne i kotły chromatyczne, a także fortepiany automatyczne (pneumatyczne). Na przełomie XIX i XX wieku pojawiło się wiele koncepcji takich instrumentów. Sukces odniosła amerykańska pianola, która rozpowszechniła się także w Europie. Lyon, obdarzony otwartym umysłem, zaangażował się także i w tę specyficzną dziedzinę, projektując jeden z najmniejszych systemów pneumatycznych. Ogólna zasada jego działania polegała na odtwarzaniu muzyki zapisanej na papierowych rolkach za pomocą otworów przepuszczających powietrze, które „grający” pompował poprzez naciskanie dwóch pedałów (później system ten zastąpiła elektronika). Powietrze to napędzało mechanikę klawiszową. Lyon nazwał swoją wersję Le Pleyela, istniała ona zarówno w wersji spójnej (mechanizm pneumatyczny wbudowany w instrument), jak i w wersji zewnętrznej (mechanizm pneumatyczny w formie mebla, który można było dostawić do każdego modelu fortepianu). Fabryka Pleyel miała w swojej ofercie ogromny zbiór rolek z muzyką, który był adresowany do szerokiego grona odbiorców: amatorzy mogli w ten sposób „wykonywać” słynne utwory, natomiast instrumentaliści niepianiści mieli możliwość pomuzykowania z rolką odtwarzającą fortepianowy akompaniament. Oferty wraz z cennikami rolek ukazywały się w wydanym w roku 1923 czasopiśmie „La Revue Pleyel”. Było ono dla firmy doskonałym miejscem reklamy najnowszych wynalazków, a także źródłem wiedzy o ówczesnej działalności fabryki, zachowującym przy tym wszelkie walory periodyku kulturalnego. Projektem czasopisma kierował Robert Lyon, najstarszy syn Gustave’a. Zarówno „La Revue Pleyel”, jak i dalsze prace w kierunku modernizacji La Salle Pleyel są dowodem dużego zaangażowania firmy Pleyel w sferę społeczno-kulturalną Paryża, co przynosiło fabryce określone korzyści.
W 1927 roku wybudowano kolejną, trzecią salę Pleyela, tym razem przy Rue du Faubourg Saint-Honoré, bardzo nowoczesną jak na owe czasy, mieszczącą 2546 miejsc siedzących. Od samego początku cieszyła się ogromną popularnością wśród słuchaczy oraz artystów, głównie dzięki przemyślanej akustyce, która była efektem pracy Gustave’a Lyona oraz architektów: Auburtina, Graneta i Mathona. Znakomita akustyka tego miejsca pozwalała przemawiać konferansjerowi ze sceny bez konieczności użycia mikrofonu, zapewniając słyszalność – mimo ogromnej widowni – w każdym punkcie sali. W koncercie inauguracyjnym (17 października 1927 r.) wzięli udział m.in. Igor Strawiński i Maurice Ravel, którzy wraz z orkiestrą Société des Concerts du Conservatoire wykonali – obok innych dzieł – suitę Ognisty Ptak oraz poemat La Valse. Podobnie jak w poprzednich salach Pleyela, także i tu znalazło się miejsce dla ekspozycji instrumentów ze sklepem oraz biurem wynajmu, a także wiele pomieszczeń spełniających funkcje integracyjne dla przybywających licznie na koncerty paryskich środowisk kulturalnych. Obok wielkiej sali w budynku mieściły się również dwie mniejsze: Salle Chopin (liczącą 509 miejsc) i Salle Debussy (150 miejsc), przeznaczone do występów kameralnych. Niestety kilka miesięcy po inauguracji budynek został zniszczony przez pożar, a renowacja sali pochłonęła tak wielkie środki, że fabryka wobec niemożności spłacenia długu oddała budynek pożyczkodawcy (bankowi Crédit Lyonnais) w 1935 roku. Były to lata wielkiego kryzysu, który dotykając większość krajów i praktycznie wszystkie dziedziny gospodarki, nie ominął także branży fortepianowej. W 1929 roku Pleyel wyprodukował 2853 instrumenty, rok później tysiąc mniej, a od 1932 produkcja spadła poniżej tysiąca instrumentów rocznie i już nigdy nie przekroczyła tej liczby, stabilizując się na poziomie ok. 500 szt. rocznie. W 1930 roku Gustave Lyon odszedł na emeryturę, a według Trinques’a kierownictwo firmy objął Charles Renard. Dziesięć lat wcześniej firma przekształciła się w spółkę akcyjną (Pleyel SA), w zarządzie której obok Gustave’a Lyona zasiedli także: Eugène d’Eichthal, Albert des Graviers, Henri d’Eichthal, Robert Le Bret, Jean Rolland-Gosselin i Albert Sartiaux. Stabilność finansowa nowej spółki pozwoliła jej wchłonąć m.in. markę Bord (również produkującą fortepiany) w 1933 roku, a w 1945 przedsiębiorstwo Bois et Dérivés. W 1961 roku Pleyel przyłączył się do spółki Gaveau–Érard, które zjednoczyły się rok wcześniej i w ten sposób trzy niegdyś konkurujące ze sobą marki podążyły wspólną drogą. Fabryka w Saint-Denis przestała istnieć, a cała produkcja nowego podmiotu przeniosła się do Fontenay-sous-Bois, siedziby Gaveau. Pod marką Pleyel Gaveau produkował cztery modele fortepianów skrzydłowych oraz dwa modele pianin. W ciągu dziesięciu lat od zawarcia fuzji wyprodukowano 3449 instrumentów, a ostatnim modelem fortepianu Pleyela był L „Elysée”, o numerze fabrycznym 210 859 z 1970 roku. W roku 1971 prawa do marek Pleyel, Érard i Gaveau nabyła niemiecka firma Schimmel, która dbając o jakość, szybko zwiększyła produkcję, sprzedając do połowy lat osiem- dziesiątych nawet 3000 instrumentów rocznie. Pod nazwą Les Grandes Marques Réunies firma z Brunszwiku produkowała instrumenty pod czterema markami: Schimmel, Gaveau, Érard i Pleyel. W marcu 1994 roku Pleyel powrócił do Francji, najpierw wskrzeszony przez Musique Partenaires z Mans, a od listopada przejęty przez firmę Rameau przeniósł się do Alès (w departamencie Gard, na południu Francji). Firma Rameau powróciła do nazwy Manufacture Pleyel, aby później zmienić ją na Pleyel & Co. Na początku roku 2000 Hubert Martigny, przedsiębiorca i miłośnik sztuki, wykupił fabrykę oraz trzy francuskie marki fortepianów i nadał im nazwę Manufacture Française de Pianos, a ponieważ od roku 1998 był już posiadaczem Salle Pleyel, oba te podmioty (sala i fabryka) wróciły po latach do jednego właściciela. Jubileusz dwusetlecia Pleyela (2007) świętowano symbolicznie, bo do budynku Salle Pleyel powróciła ekspozycja fortepianów Pleyela.
Ostatnia francuska fabryka fortepianów jeszcze raz w dotychczasowej historii zmieniła miejsce produkcji i powróciła do Saint-Denis. W roku 2013 ostatecznie ją zamknięto, podsumowując 205 lat niezwykłej historii wytwórni, która pozostanie z pewnością ikoną francuskiego fortepianmistrzostwa.
Tekst stanowi część artykułu dr. Daniela Eibina pt. „Zabytkowy fortepian Pleyela. Studium egzemplarza nr 32 490 z 1862 roku na przykładzie Preludiów op. 28 Fryderyka Chopina, Część I”. Artykuł ukazał się w półroczniku Notes Muzyczny (1/2016). Tytuł artykułu i wstęp Austriart.pl.
dr Daniel Eibin
Pianista i pedagog. Dyrektor Zespołu Szkół Muzycznych im. I. J. Paderewskiego w Krośnie. Ukończył z wyróżnieniem Akademię Muzyczną w Łodzi, w klasie fortepianu Marka Drewnowskiego, oraz Conservatoire de Musique w Genewie w klasie Elizabeth Athanassovej. Jest laureatem I nagrody w Ogólnopolskim Konkursie Zespołów Kameralnych we Wrocławiu (1994), I nagrody w Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. F. Chopina w Antoninie (1996), oraz I nagrody w Międzynarodowym Konkursie Muzyki Kameralnej w Łodzi (2001). Jest także laureatem Festiwalu im. J. Hofmanna i I. J. Paderewskiego w Nałęczowie (1997). Brał udział w „Festival du Printemps – Sacre de la Musique” we Francji (1997), dając szereg koncertów. Jest dwukrotnym stypendystą Ministra Kultury (1996, 2001) oraz stypendystą Fondation Norbert Schenkel w Genewie (2004). W ramach kursów mistrzowskich pracował pod kierunkiem m.in. Janusza Olejniczaka, Lee Kum Singa, Ivana Klansky’ego, Alfonso Montecino i Eugena Indjica. Dokonał także kilku nagrań dla Polskiego Radia i Telewizji. Jest współtwórcą duetu fortepianowego „Doppio Espresso”, wykonującego nowoczesną muzykę poważną. Prowadzi działalność koncertową w Polsce i w Europie jako solista, a także kameralista mający w repertuarze szerokie spektrum literatury muzycznej z przeznaczeniem na różne składy kameralne.